Liria e keqkuptuar si licencë dhe mungesa e përgjegjësisë personale në shoqërinë shqiptare

16 janar 2017 17:07

Debati publik mes shqiptar?ve gjith? koh?n ?sht? tejet i ngarkuar me politik? dhe n? t? shumt?n e rasteve b?het fjal? p?r nj? tendenc? nga opinioni publik, p?r t? k?rkuar angazhim apo p?rgjegj?si nga shteti p?r ?far?do lloj problemi, shqet?simi apo sfide me t? cil?n p?rballet shoq?ria. N? t? folur?n e p?rditshme flitet dendur se nevojiten m? shum? investime, asistenc?, subvencione apo p?rdorime t? tjera t? parave t? qeveris? sikur qeveria t? ishte nj?far? fondacioni bamir?s me fonde t? pashtershme dhe p?rdorimi i k?tyre parave varet nga dashamir?sia e politikan?ve. Qeveria faktikisht nuk ka asgj? t? saj?n, thjesht menaxhon ato q? merr nga t? tjer?t n?p?rmjet tatimeve dhe tarifave doganore. Kjo tendenc? e fort? e majt? p?r t? k?rkuar m? shum? rol nga shteti,? q? ndryshe quhet etatiz?m, ?sht? me siguri nj? trash?gim i regjimit t? kaluar komunist.

N? shum? nga vendet ish-komuniste, entuziazmi i rr?zimit t? diktatur?s dhe sigurimit t? liris? pas disa vitesh tranzicion, filloi t? z?vend?sohej nga nj? zhg?njim i thell? q? me raste kapte edhe nivelet e nostalgjis? p?r regjimin e m?parsh?m. Ardhja e liris? nuk u shoq?rua automatikisht me zhvillimin dhe mir?qenien e pritur dhe vonesa n? p?rmbushjen e pritshm?rive t? tyre b?ri q? shum? qytetar? t? vendeve postkomuniste t? v?n? n? pik?pyetje sistemin e ri t? liberal-demokracis?. Tranzicioni dhe nd?rtimi i nj? kulture t? re t? demokracis? liberale, ka qen? e vazhdon t? jet? ve?an?risht i v?shtir?, sidomos p?r ato vende q? e kan? pasur regjimin komunist? m? t? rrept? si dhe p?r ata popuj q? nuk kan? pasur nj? tradit? demokracie dhe ekonomie t? tregut n? t? kaluar?n sikurse ?sht? rasti i shqiptar?ve.

Shteti si vazhdim i tradit?s socialiste ende shikohet mes shqiptar?ve si nj? prind i v?rtet?, nga i cili pritet q? t? kujdeset p?r qytetar?t e vet si prindi me f?mij?n. Jan? t? shumt? ata q? mendojn? se t? gjitha p?rgjegj?sit? p?r gjith?ka i ka shteti, nd?rsa individi, si f?mija, ?sht? i pafajsh?m e i pap?rgjegjsh?m.? Mir?po sistemi i ekonomis? s? lir? t? tregut q? erdhi pas r?nies s? komunizmit bashk? me lirin? p?r t? zgjedhur, solli edhe bartjen e p?rgjegj?sive personale p?r zgjedhjen e b?r?. Pra i ?liroi qytetar?t nga shum? gj?ra por jo nga p?rgjegj?sia personale, madje k?t? element e ka nj? nd?r ?el?sat e suksesit. Liria p?r t? zgjedhur, sikurse e p?rkufizon Milton Friedman, mund t? jet? p?shtjelluese apo frik?suese p?r ata q? nuk jan? m?suar n? liri pasi duhet ushtruar dhe p?rjetuar p?r nj?far? kohe, n? m?nyr? q? t? b?het pjes? e natyrshme e jet?s s? p?rditshme.

??shtja e p?rgjegj?sis? personale dhe p?rgjegj?sis? s? shtetit ?sht? nj? nd?r temat m? t? trajtuara kur b?het fjal? p?r studimin e kultur?s politike n? shoq?ri e shtete t? ndryshme. K?shtu p?r shembull Anketa? Bot?rore e Vlerave tregon se kur hasin nj? problem 80% e amerikan?ve e k?rkojn? paraprakisht fajin tek vetja kurse 80% e italian?ve tek shteti. Po ashtu n?se pyeten ?n?se puna k?mb?ngul?se ?sht? ?el?si i suksesit apo se fati i tyre vendoset nga faktor? t? tjer? t? jasht?m ose nga vet? shoq?ria n? p?rgjith?si? pothuaj 70% e amerikan?ve besojn? se e kan? vet? n? dor? fatin e tyre. Nga ana tjet?r ??75% e italian?ve mendojn? se sado q? t? punojn? e p?rpiqen, suksesi n? jet?n e tyre p?rcaktohet nga faktor? t? jasht?m. Sipas t? gjitha gjasave edhe ne shqiptar?t duhet t? jemi af?r n? mos edhe m? etatist se italian?t n?se do t? na anketonin p?r k?to tema.

Kjo situat? ?sht? goxha problematike sepse nga nj?ra an? p?rpiqemi t? konsolidojm? institucionet liberale dhe sistemin ekonomik kapitalist e nga ana tjet?r kemi nj? mentalitet t? fort? etatist q? e b?n t? v?shtir? mb?shtetjen apo respektimin e k?tyre institucioneve nga mbar? shoq?ria. N? k?t? aspekt nj? pjes? e mir? e shqiptar?ve nuk e kuptojn? se ekziston nj? lidhje e fort? shkak-pasoj? mes liris? dhe p?rgjegj?sis? personale. Liria e promovuar nga mendimtar?t liberal? e ka p?rgjegj?sin? individuale si pjes? thelb?sore, sepse liria pa p?rgjegj?si individuale mund t? quhet licenc?. N? kultur?n ton? politike, nga liria si kuptim i mund?sis? p?r t? b?r? ?far? d?shiron pa u penguar nga dikush tjet?r, ?sht? kaluar n? keqkuptim t? liris? si nj? e drejt? p?r t? pretenduar garantimin e di?kaje prej dikujt tjet?r. Pra nj?far? licence e cila n?nkupton q? t? marr?sh qyl pa dh?n? gj?, t? konsumosh pa prodhuar, t? shtiresh p?r t?i b?r? bisht realitetit si dhe t? k?rkosh di?ka q? nuk e ke merituar dhe nuk je djersitur p?r t?.

Sipas logjik?s s? etatist?ve, meqen?se shteti ?sht? burimi kryesor i p?rfitimit dhe begatis?, at?her? na takon t? p?rqendrohemi tek shteti e t? marrim cop?n q? na takon, fundja pse t? punosh kur ke mund?si t? marr?sh nga thesi i p?rbashk?t. Ky mentalitet kultivon edhe zilin?, smir?n dhe urrejtjen n? shoq?ri. Kjo sepse n?se nuk kemi at? q? mendojm? se na takon ta kemi, at?her? me siguri dikush armiq?sor ?sht? duke na privuar nga kjo gj?. Kjo kultur? ?on tek faj?simi i t? tjer?ve p?r problemet tona si dhe tek detyrimi i t? tjer?ve p?r t? na zgjidhur problemet q? ne kemi shkaktuar. Kjo p?rkthehet n? munges? t? kuraj?s apo ndershm?ris? p?r t? mbajtur p?rgjegj?si p?r zgjedhjet e gabuara apo gabimet e b?ra duke u p?rpjekur q? kjo p?rgjegj?si t? transferohet diku tjet?r.

K?shtu p?r shembull, shqet?simi kryesor n? Kosov? ?sht? gjendja ekonomike, mir?po shumica e sheh edhe problemin edhe zgjidhjen e varf?ris? kryek?put ekskluzivisht tek shteti. Shum? ankohen n? Kosov? pse shteti nuk hap vende pune nd?rkoh? q? mbi 30% e tokave bujq?sore ngelen t? papunuara dhe 64% e popullsis?, sipas censusit t? fundit, jeton n? zon? rurale. Madje edhe kur kultivohen tokat bujq?sore nj? pjes? e mir? mbillen me drith?ra q? jan? kultura q? nuk k?rkojn? pun? intensive sikurse duhet tek rasti i perimeve e zarzavateve. Nga ana tjet?r k?rkesa n? vend p?r prodhime bujq?sore ?sht? e jasht?zakonshme sepse vet?m 30% e nevojave t? popullsis? plot?sohen me prodhim vendas dhe pjesa d?rrmuese importohet. Nd?rkoh? anemban? Kosov?s n? zona rurale shikohen nd?rtesa t? m?dha e t? larta shum? prej t? cilave jan? bosh ose p?rdoren pjes?risht.

Sikur ato qindra milion? euro t? varrosura n? tulla e ?imento p?r at? katin e tret? apo t? kat?rt q? nuk p?rdoret kurr? t? ishin investuar n? sera, traktor?, stalla bag?tie apo baxho bulmetrash do kishim nj? tjet?r ekonomi m? t? begat?. N?se gjith? ai kapital q? shqiptar?t kan? ?uar d?m n? patundshm?ri, do t? ishte investuar n? aktivitete m? produktive do t? ishin hapur dhjet?ra mij?ra vende pune. Studiuesit thon? se p?r t? hapur nj? vend pune duhen mesatarisht diku tek 12000 euro investim q? p?rkthehen n? diku tek 40 metra katror? kosto nd?rtimi ose nj? ar? truall n? Prishtin?. Flluska e patundshm?ris? ?sht? nj? nd?r rastet q? d?shmojn? se varf?ria e papun?sia nuk ?sht? vet?m p?rgjegj?si e shtetit, por edhe e qytetar?ve q? n? liri t? plot? me vullnetin e tyre kan? b?r? investimet apo konsumin e gabuar. Qeveria ka p?rgjegj?sit? e veta t? m?dha p?r gjendjen ekonomike t? Kosov?s por n? k?t? rast b?het fjal? p?r nj? zgjedhje t? gabuar ekonomike me kosto t? jasht?zakonshme oportune, q? e ka b?r? nj? pjes? shum? e madhe e shoq?ris? son?, por p?r t? cil?n nuk kan? ndershm?rin? ta pranojn? p?rgjegj?sin? dhe preferojn? q? ?do p?rgjegj?si t?ia mveshin shtetit.

Duhet kuptuar se ??shtja e p?rgjegj?sis? personale nuk ?sht? thjesht nj? loj? intelektuale apo nj? p?rsiatje filozofike e m?rzitshme, por ka nj? impakt t? drejtp?rdrejt? t? shum?fisht? n? shoq?rin? ton? sepse lidhet ngusht? me virtyte t? nevojshme p?r nj? shoq?ri t? sh?ndetshme dhe t? suksesshme n? epok?n e liberal-demokracis?.? B?het fjal? p?r vlera si iniciativa personale, respekti p?r individualitetin, vet?disiplina, meritokracia, puna e palodhur, vet?reflektimi, autokritika, sedra vetjake, nd?rgjegjja e fort? personale, k?mb?ngulja, durimi q? jan? derivate t? drejtp?rdrejta t? nj? p?rgjegj?sie individuale t? fort? dhe t? nj? kuptimi t? drejt? e t? sinqert? t? parimit t? liris?.

P?rgjegj?sia individuale ?sht? motor i zhvillimit dhe parakusht i lul?zimit t? ekonomis? s? tregut. Nj? shoq?ri ku qytetar?t jan? m? t? p?rgjegjsh?m p?rkthehet n? nj? shoq?ri m? produktive me individ? m? pun?tor? q? p?rpiqen maksimalisht q? t? p?rmbushin vet? nevojat dhe d?shirat e tyre e nuk presin nga shteti, familja apo shoq?ria q? t?ua p?rmbush?. Rrjedhimisht nj? shoq?ri m? produktive ?sht? edhe nj? shoq?ri m? e zhvilluar pasi produktiviteti i burimeve njer?zore ?sht? n? zem?r t? ?do modeli t? rritjes ekonomike.

Sistemi yn? i drejt?sis? dhe sundimi i ligjit q? ngelet nj? nd?r sfidat tona kryesore, padyshim q? do t? konsolidohej m? shum? n?se n? kultur?n ton? do t? vihej nj? theks m? i madh tek p?rgjegj?sia personale. Vjedhja, korrupsioni apo shkeljet e ligjit shpesh justifikohen, inkurajohen nga shprehje popullore tonat, t? tipit: n?se nuk do e b?ja un? do e b?nte dikush tjet?r; po e b?jn? t? gjith? pse vet?m un? jam budallai; kur han? t? m?dhenjt? pse mos t? p?rfitoj edhe un?; e ka fajin ambienti, sistemi, rrethanat, tranzicioni apo shoq?ria etj., etj. M? shum? p?rgjegj?si individuale do t? thot? m? shum? ndershm?ri nga qytetar?t t? cil?t marrin p?rsip?r p?rgjegj?sin? p?r veprimet e tyre dhe nuk p?rpiqen t?u shmangen p?rgjegj?sive apo t?ua transferojn? tjet?rkujt.

Prap? lidhur me zbatueshm?rin? e ligjit, kultivimi i p?rgjegj?sis? individuale n? shoq?rin? ton? do t? na b?nte m? racional? ne shqiptar?ve e do t? sillte m? shum? vet?kontroll tek qytetar?t tan?. Pra m? shum? vet?frenim ndaj tundimeve, pasioneve t? shfrenuara, apo joshjeve rast?sore dhe p?rqendrim drejt p?rmbushjes s? interesave dhe q?llimeve kryesore. Rrjedhimisht m? shum? vet?p?rmbajtje p?rpara abuzimeve apo shkeljeve dhe m? shum? sjellje e nj? qytetari t? p?rgjegjsh?m e t? kujdessh?m para ligjit.

Sh?ndeti i publikut gjithashtu do t? ishte ndryshe n?se vet?dija p?r p?rgjegj?sin? individuale do t? ishte m? e lart?, duke u p?rkthyer n? m? shum? p?rkujdesje personale n? parandalim apo n? nj? stil m? t? sh?ndetsh?m jete duke u marr? m? shum? me sport e duke u kujdesur p?r diet?n.? Arsimi do t? ishte po ashtu m? i zhvilluar n?se p?rpara se t? k?rkonim fajin tek sistemi arsimor e m?suesit t? k?rkonim m? shum? nga vetja, t? p?rpiqeshim t? lexonim m? shum? libra, t? b?nim m? shum? studim autodidakt, e t? hiqnim dor? nga kopjet n? provime n? m?sime.? Ambienti do t? ishte m? i past?r n?se njer?zit p?rpara se t? ankohen p?r institucionet komunale t? pastrimit, t? kujdeseshin mos t? ndotnin vet? duke i hedhur plehrat vend e pa vend.

P?rgjegj?sia individuale padyshim shkon paralel me nivelin e besimit n? vetvete, q? do t? thot? se kur ke aft?si personale p?r t?u ballafaquar me hallet apo sfidat personale ndihesh edhe m? i p?rgjegjsh?m p?r veten. Kjo do t? thot? edhe t? anasjellt?n se n? munges? t? p?rgjegj?sis? individuale njer?zit ndihen m? t? pafuqish?m dhe n? vend q? t? merren me zgjidhjen e problemeve personale kalojn? m? shum? koh? duke u qar? e u ankuar ose duke faj?suar dik? tjet?r. T? ndjerit t? pafuqish?m p?r t? marr? n? dor? frenat e veta t? fatit, dhe k?rkesat apo pritshm?rit? e ekzagjeruara nga shteti d?mtojn? edhe demokracin? e vendit. Qytetar?t q? ndihen t? paaft? p?r t?ia dal? pa ndihm?n e shtetit dhe q? presin gjith?ka nga shteti jan? ata q? t? par?t e nxjerrin n? shitje vot?n dhe ata q? m? s? lehti binden e p?rulen para abuzimeve t? qeveritar?ve. Me pak fjal?, q? demokracia dhe ekonomia e tregut t? funksionoj? duhet q? bashk? me institucionet m? t? reja n? Evrop? q? kemi nd?rtuar t? rinovojm? edhe kultur?n ton? politike p?r t? qen? n? nj? lart?si me to. N? k?t? sfid?, qart?simi i ides? s? liris? p?r t? zgjedhur dhe t? p?rgjegj?sis? p?r t? pranuar plot?sisht fatur?n q? vjen me zgjedhjet e b?ra, ?sht? nj? nd?r nevojat m? t? menj?hershme.

?

?

16 janar 2017
17:07

Adri Nurellari