(A)simetria e të unifikueshmes

04 janar 2017 14:34

Konsiderohet se diçka e çuditshme për nga aspekti sociologjik, është e pranishme tek paradigma moderniste: nga njëra anë aty kanë qenë të mbruajtura mundësitë e zhbërjes së identiteteve të fiksuara kulturore-religjioze – kjo, ndërkaq, ka qenë e ndërlidhur prej ndryshimit të paradigmave ekonomike deri tek ligjërimi iluminist, i mbështetur mbi vlerat universale – nga ana tjetër pikërisht kjo situatë ka çuar drejt konsolidimit të shteteve moderne që janë edhe thelbi i vetëdijeve kombëtare.

Ernest Gellner-i konsideronte që faktorizimi i shtetit modern është i lidhur me kombin, respektivisht nevoja për unifikim të programeve politike shtetërore me njësitë partikulare kulturore. Kjo, midis të tjerave, është ndoshta edhe arsyeja pse Gellner-i vetëm vonë në veprimtarinë e tij shkencore kishte filluar ta shqyrtojë teorikisht fenomenin e nacionalizmit, mbase vetëm kur u bë përfundimisht i vetëdijëshëm për shtetin-komb si njësi të patjetërsueshme e modernitetit.

Kështu, pyetja e parë provokative që të bie ndërmend është si qëndron realisht raporti midis një diskursi universal-globalist dhe elementeve partikulare, nacionale? A shfaq një apori të brendshme të modernes me ç’rast ajo në mënyrë permanente dështon të ngrihet në një stadium sintetizues supranacional? Përgjigjja mbase mund të jetë edhe e thjeshtë: shteti-komb duket se është kategori e domosdoshme socio-politike dhe njëherazi e transcendueshme.

Ai është njësia themelore e saj në një fazë të caktuar, që pastaj është i destinuar të futet pashmangshëm në procesin e vetëtransformimit nëpërmjet kooperimit. Ai përbën një efekt momental të tij. Horizonti i modernes, për nga potenciali i saj i brendshëm, sikur imponon shpërthimin e kufijve të vetëmjaftueshëm të çfarëdolloj njësie politike.

Kapitalizmi, pra, sikur formacion eko-social që e përkufizon modernitetin nëpërmjet unifikimit të tregjeve ka imponuar edhe konvergjencën e njësive të vetëmjaftueshme kombëtare, por ka filluar të zhbëjë gradualisht edhe linjat demarkative kulturore. Kuptohet, sot për shkak të progresit teknologjik kjo çështje nuk mund t’i atribuohet më vetëm dimensioneve ekonomike dhe tregtare, por po ashtu edhe stacioneve transmetuese informative globale, që sot kanë mundësuar akses absolut tek ngjarjet nga cilido kënd gjeografik. Në këtë vazhdë, Anthony Giddens-i, tek Pasojat e Modernitetit, midis të tjerave shkruante; që ndryshimi bazik në nivel sociologjik përgjatë modernës, është delokalizimi definitiv i përvojave të komuniteteve, për shkak të zhbërjes së kufizimeve nga kuadri i kufizuar kohë-hapësirë.

Dinamizmi i modernes, sipas tij, bën që të realizohet ‘ndarja e kohës dhe e hapësirës nga rikombinimi i tyre në mënyrë që të lejon ‘zonimin’ e saktë kohë-hapësirë të jetës shoqërore; çtrupëzimi i sistemeve sociale, fenomen që lidhet afër me faktorët e ndarjes kohë-hapësirë; rregullimi refleksiv dhe rirregullimi i raporteve shoqërore nën dritën e hyrjes së vazhdueshme të dijes në veprimet e individëve dhe grupeve’ (ff. 16-17). Prandaj besohet që konvergjenca është specifika kryesore e shoqërive moderniste.

Shoqëritë moderne duket se janë të karakterizuara nga prirja permanente për të tematizuar në formë kooperuese problemet e tyre. Stabiliteti e progresi i saj kushtëzohet nga ky relacion. Këtu ndoshta nuk do të ishte fare jashtë kontekstit ta ndërmendin teorinë e Jürgen Habermas-it. Sipas tij pikërisht moderna është ajo që karakterizohet nga instituimi i sferave publike që zhvillohen në bazë të veprimtarisë komunikative. Veprimtaria Komunikative tek Habermas-i është alternativë për të gjetur një formulë racionaliste në organizimin shoqëror, respektivisht pika mbi të cilën shoqëria racionale duhet të ndërtohet.

Natyrisht, secili formacion shoqëror ka mundësitë dhe rreziqet e tij të brendshme. Njësia matëse për performancën kualitative të tyre pothuajse është aftësia për të ekuilibruar këto dy pole. Formacionet sociale pothuajse në formë permanente oscilojnë midis këtyre segmenteve me ç’rast, jo rrallë, shfaqen kriza të ndryshme sociale. Edhe përparësia, por edhe rreziku i modernes është i delokalizuar dhe i pazgjidhur nga subjekti i pjesshëm. Opinioni i shoqërive moderne nuk mund të mbyllet brenda instancave nacionale dhe presupozimi i shoqërisë globale, të transnacionalizuar, është gjithseqysh i paalternativë. Po i përmendim vetëm disa prej problemeve, që në mënyrë të pashmangshme e bëjnë aktual këtë konstatim:

 - Mundësitë e një tregu të hapur, pa kufizime, përveçse kanë prodhuar dominime ekonomike të formave të ndryshme, në to ka qenë i implantuar edhe virusi i hegjemonive kulturore. Kolonializmi ndonëse sot konsiderohet i tejkaluar është një dëshmi e qartë për këtë. Megjithatë, sot shumë sociologë dhe filozofë të ndryshëm konsiderojnë që shoqëritë bashkëkohore ende nuk janë të deprivuara prej mekanizmave të sofistikuar të eksploatimit. Ndonëse çështja nëse këto forma mund të klasifikohen sikur, të themi, në neokoloniale është e diskutueshme, ajo çka mbetë e qartë është domosdoshmëria e një reforme në sistemin institucional politik për të korrigjuar këto segmente defektuoze;

 - S’ka dilemë, mbase, që shoqëritë bashkëkohore karakterizohen nga një zhvillim eksploziv i dijeve shkencore. Por inkoorporimi permanent i dijeve në rregullimin e shoqërive të sotme nuk ka rezultuar vetëm me ‘dijen si pushtet’, diçka që në fillim të modernitetit frymëzohej nga Baccon-i, sepse jo rrallë është shpalosur edhe efekti destruktiv i këtij segmenti.

 - Mjafton ta lexosh Farid Zakarinë tek Bota Post-Amerika, ku tregon qysh sot gradualisht jemi duke lëvizur kah një ekonomi, e cila nuk mund të qendërzohet në një pikë të vetme, për ta kuptuar që sot s’ka zhvillim unilateral ekonomik. Ajo çka dikur ka qenë progres i njëanshëm ekonomik sot po shpërbëhet në ndarja të komplikuara të punës që ideimi, shërbimi e prodhimi më nuk mund të përmblidhet brenda një lokaliteti të caktuar. Gjithçka kushtëzohet nga zhvillimet reciproke. Prandaj, edhe koncepti i prodhimtarisë në ekonomi, dhe zhvillimi nëpërmjet saj, sot mbase është i konceptueshëm veç brenda një sistemi të ndërvarur botëror.

 - Një shqetësim tjetër që mbase s’mund të neglizhohet fare është shfaqja e problemve serioze ekologjike. Tendenca për prodhim masiv e të pakushtëzuar në shoqëritë moderne, midis tjerave, ka shkaktuar edhe dëmtimin masiv të substratit natyror/ekologjik. Gjithashtu, shpeshherë edhe mungesa e një vetëdijësimi për këtë fenomen shqetësues global, ka sjellë mjaft pasoja po ashtu. E, kjo krizë natyrore si një prej preokupimeve bazike e vazhdimësisë normale të biodiversiteteve në botë imponon koordinim universal të privuar nga optika e interesave të pjesshme e grupore.

Të gjitha elementet e ndërmendura janë elemente që tregojnë rrjedhën e domosdoshme dhe të pandalshme të unifikimit global. Mbase poenta e kësaj pjese ka qenë pikërisht për të treguar se qysh postulatet e epokës vestfaliane për preokupimet kombëtare të shteteve pa ndërhyrje të anasjellta tashmë tutje janë të paqëndrueshme. Por ky ndryshim strukturor na imponon edhe disa pyetje më substanciale, që njëherazi janë edhe preokupimet elemenare teorike: A ekziston një mundësi për një kooperim konstruktiv/egalitar në këtë trend globalist? Apo një ndërmarrje e tillë është, në parim e destinuar të dështojë? Jo pak mendimtarë, kritikat ndaj globalizmit i kanë drejtuar me tonet më agresive. Por, çfarë ndërmarrjeje është e nevojshme, cila është perspektiva e tij, që ky proces njëmend ta realizojë edhe mundësinë që ka hapur?

Për këtë globalizimi nuk është veç predispozita hapësinore për unifikim eklektik të identiteteve të ndryshme. Ai, në të vërtetë, edhe e ka paracaktuar mënyrën qysh identitetet e caktuara transformohen në këtë proces. Delokalizimi potencial i eksperiencave nuk është asnjëherë ekuvialent me mundësinë për realizimin e këtij potencialiteti. Madje për shkak të asimetrive strukturore të vazhdueshme që janë instituuar në këtë proces, janë artikuluar edhe një seri serioze e rezistencave kundër tij. Kjo është e ndërlidhur me një fakt tjetër, që rezultatet e globalizmit kryesisht të pranishme vetëm në sferën ekonomike, në ndërlidhjen e tregjeve dhe të ngjashme.

Edhe Gianni Vattimo në njëfarë forme e konfirmon këtë vërejtje kur thotë: “(...) globalizmi, ashtu siç ka ndodhur deri më tani, edhe pse në përmasa të ndryshme të zhvillimit, është shfaqje e atij kalimi të shoqërores, pra të ekonomisë, në politikë, një thjeshtim i mirëfilltë i botës nga ana e racionalizmit të kulluar strategjik. (…) Njëfarë rendi ndërkombëtar ekziston, por vetëm si rend ekonomik dhe jo si strukturë politike” (Nihilizmi dhe Emancipim, f. 121).

Prandaj, një prej paradokseve që meriton vëmendje është pikërisht fakti qysh në një situatë botërisht të hapur, presioni që vjen prej regjimeve të ndryshme ekonomike, njëfarë mënyre ka qenë edhe përgjegjës për disa ‘alergji’ kulturore. Në vetë formën sesi është zhvilluar procesi që ne, rëndom, i referohemi si ‘globalizëm’, ka qenë e brendashkruar edhe prirja e ‘vetëmbylljeve’ kulturore dhe jo rrallë ka pasur konflikte midis tyre.

Shfaqja e fenomenit të ‘fundamentalizmit religjioz’ deri tek nacionalizmat neofashist, sot përbën veçse një prej pasojave shoqërore të globalizmit. Konkretisht, Habermas-i, midis tjerave, procesin e globalizmit dhe fundamentalizmit islamik i sheh si të ndërlidhur, respektivisht forma qysh është duke u zhvilluar racionaliteti funksionalist i kapitalizmit, duke kërcënuar format tradicionale të jetesës së komuniteteve të ndryshme kulturore, ka prodhuar edhe një efekt të tillë monstruoz (ff. 19-20).

Ajo, pra, që është në dukje problem i kulturave, nuk është gjë tjetër veçse provë simptomatike e një gjendje infrastrukturale socio-ekonomike. Është ‘lidhja e shkurtër’ në rrjet ajo çka e bën të mundshme shfaqjen e fenomeneve të kësisojta. Prandaj sanimi i kësaj gjendjeje infrastukturore është edhe mundësia për një hapësirë më të manovrueshme për të gjithë.

04 janar 2017
14:34

Dritan Dragusha