A është i mundur rimendimi i Islamit?

03 maj 2019 09:38

Si edhe t? tjer?ve, mysliman?ve n? koh?n moderne u ?sht? dashur t? marrin q?ndrime n? lidhje me temat q? e karakterizojn? modernitetin: idet? shkencore e iluministe, sekularizmi, t? drejtat e njeriut, demokracia, liria, barazia dhe problemet si dhuna, pabarazia e grave dhe pakicave, e t? tjera. Ve?se, shum? prej ??shtjeve t? tilla epistemologjike, mysliman?t ose nuk u jan? adresuar fare ose, kur jan? gjet? para nevoj?s urgjente, u jan? adresuar duke u kufizuar n? korniza t? strukturave t? mendimit tradicional.

N? p?rgjith?si, mendimi bashk?kohor islam nuk karakterizohet me gjall?ri intelektuale dhe qasje kritike. Mbase nuk gabohet n?se thuhet se ky mendim nuk b?n asgj? m? shum? se riprodhimin e pik?pamjeve dhe q?ndrimeve t? p?rzgjedhura nga tradita teologjike e periudh?s klasike dhe t? m?voshme islame, por pa k?qyr? m? gjer? n? at? tradit? dhe pa e p?rpunuar at? n? m?nyr? kritike. Kjo ka rezultuar n? interpretime anakronike e ideologjike t? pap?rshtatshme p?r problemet e s? tashmes.

Por, a ?sht? e mundur nj? qasje kritike n? studimin e teologjis? klasike islame dhe mendimit bashk?kohor islam? Nj? num?r autor?sh bashk?kohor? besojn? se po, dhe n? k?t? drejtim dekadave t? fundit n? Bot?n islame ka marr? form? nj? l?vizje intelektuale q? b?n p?rpjekje t? v?r? n? axhend? zbatimin e arsyes shkencore kritike n? universin intelektual t? Islamit. Duke p?rdor? metodologjin? dhe arritjet e shkencave bashk?kohore shoq?rore, filologjike e humane, kjo l?vizje ka sjell? qasje t? reja n? islamologji. Nd?r ta, k?tu po p?rmend nj? nga studiuesit m? t? hersh?m t? k?saj l?vizjeje, Mohammed Arkounin i cili q? nga vitet e gjasht?dhjeta t? shekullit XX ka hap? tema t? padiskutuara dhe ka problematizuar ??shtje t? pamenduara n? mendim islam, duke v?n? bazat programore p?r studime t? m?tejshme, t? vazhduara nga nj? num?r sado i kufizuar studiuesish t? tjer? q? nga Maroku deri n? Indonezi, si Muhamed Al-Jabiri, Nasr Abu Zayd, Abdulkarim Souroush, Sadiq Al-Azm, Mohammed Mojtahed Shabestari, Mostafa Malekian, Fatima Mernissi, Leila Ahmed, e t? tjer?.

Sfid?s s? shkencave bashk?kohore t? zhvilluara n? Per?ndim, k?ta autor? nuk iu p?rgjigj?n duke i refuzuar ato dhe duke u kthyer n? tradicionaliz?m fetar p?r t? ofruar interpretime ideologjike, si? r?ndom b?het n? Bot?n islame dhe n? mesin e mysliman?ve n? Per?ndim t? cil?t nuk pranojn? idet? e reja, por riafirmojn? idet? tradicionale se tekstet fetare p?rmbajn? diturit? shkencore dhe sistemin normativ etik p?r nj? rend ideal shoq?ror e politik. T? familjarizuar me tradit?n intelektuale klasike t? Islamit, k?ta autor? e pasurojn? at? me arritjet nga shkencat shoq?rore dhe humane, duke p?rdor? hermeneutik?n bashk?kohore, analiz?n historike, analiz?n kritike t? diskursit dhe dekonstruksonin, p?r t? sjell? qasje t? reja studimore n? Islamologji. K?shtu, Arkouni i kund?rvihej jo vet?m mbylljes s? mendimit islam brenda teologjis? s? periudh?s klasike islame, skolasticizmit islam nga shekulli XII e tutje, dhe qasjeve bashk?kohore jokritike n? akademit? e Bot?s islame, por edhe Orientalistik?s klasike e cila, sipas tij, p?rve? regjistrimit dhe koleksionimit t? fakteve e ngjarjeve, ka qen? e ndrojtur t?ia n?nshtroj? ato analiz?s kritike. Programi i tij intelektual synonte ta ?lironte mendimin islam pik?risht nga k?to pranga.

Konteksti i pafavorsh?m politik

Por, cila ?sht? mund?sia p?r qasjeve kritike n? studimin e Islamit dhe rimendimin e tradit?s n? rrethanat politike n? shoq?rit? islame q? nga shekulli i kaluar e deri n? k?t? fillim shekulli, si luft?rat ?lirimtare p?r pavar?si nga imperializmi, d?shtimi i projektit modernizues i regjimeve post-koloniale, konflikti n? mes Izraelit dhe Palestin?s, rivaliteti nd?rmjet superfuqive globale dhe shteteve myslimane p?r dominim n? rajon, luft?rat civile, damkosja e disa shteteve myslimane si ?bosht i s? keqes? n? ?luft?n globale kund?r terrorizmit?, si dhe rikthimet e diktaturave pas kryengritjeve n? disa vende arabe? Nuk do mend se ky kontekst nuk ka qen? i favorsh?m p?r shoq?rit? myslimane q? t? rimendojn? tradit?n e tyre fetare e intelektuale.

Al-Azm i shihte t? kota akrobacionet e intelektual?ve q? synonin ta interpretonin Tekstin e shenjt? t? lasht? sipas shkenc?s e ideve progresive moderne. Ai mendonse se Islami nuk mund t? reformohet pa ndryshuar kushtet sociale, ekonomike dhe politike n? shoq?rit? myslimane. Deri at?her?, diskursi teologjik do t? vazhdojn? t? p?rdoret nga lider?t politik? p?r t? legjitimuar pushtetin e tyre Me nj? fjal?, Feja islame do t? vazhdoj? t? p?rdoret politikisht nga elitat sunduese fetare e laike, barabar.

Arkoun v?rente se mbizot?rimin e imagjinares tradicionale fetare e ka mund?suar pik?risht efikasiteti i saj n? luft?ra politike, pasi q? ajo forcon identitetin dhe mobilizon solidaritet e rezistenc? politike. Mir?po, kjo imagjinare tradicionale p?rb?n penges? t? madhe p?r rimendimin e tradit?s drejt nj? racionaliteti t? ri. Me shekuj t? t?r?, n? tradit? jan? akumuluar tabut? intelektuale t? cilat kan? p?rcaktuar kufijt? e s? lejueshmes n? mendim e nd?rmarrjen shkencore, duke asimiluar n? Islam ide e vlera t? papajtueshme me ato moderne. N? t? tashmen, po k?ta kufij mbrohen nga shtetet bashk?kohore myslimane. Rrjedhimisht, kjo ka favorizuar tep?r zhvillimin e literatur?s apologjetike n? Islam.

Se cilat opsione do t? ngadh?njejn? n? k?to kushte, ato kritike e reformuese apo apologjetike e konservatore, ?sht? pothuajse pyetje e tep?rt, pasi q? p?rgjigja zor se mund t? jet? optimiste. Kur Abu Zayd diskutonte mund?sin? p?r nj? lexim t? reformuar t? mendimit islam, ai ishte i vet?dijsh?m p?r mund?sit? e kufizuara p?r k?t? n? kontekst t? gjendjes aktuale t? shoq?rive islame dhe pozit?s s? tyre n? politik?n globale. K?to rrethana favorizojn? vet?m pranimin e thirrjes s? konservator?ve tek tradita e cila siguron autenticitetin kulturor mysliman q? pretendohet t? jet? mbrojt?sja m? e mir? e qenies dhe identitetit t? k?rc?nuar nga prirjet moderniste.

Tradita humaniste n? Islam

Intelektual?t konservator? dhe kleri islam, prirjes p?r mendim kritik ndaj tekstit e dogm?s fetare i kund?rvihen duke u thirr? n? tradit?n e shenjt?. Mir?po, mendimi tradicional n? Islam dhe qasja statike e mendimit bashk?kohor islam nuk mund t? krahasohen. Tradita nuk e p?rjashton doemos mendimin kritik. Zbatimi i arsyes shkencore kritike nuk ?sht? i huaj p?r universin intelektual t? Islamit t? periudh?s klasike arabe-islame q? nga Bagdadi n? Kordob?. Ajo daton qysh nga fundi i shekullit t? par? t? kalendarit islam (shek. VIII) me shkoll?n racionaliste n? teologjin? islame t? M' utazilas. Pas k?saj, nd?rmjet shekujve IX dhe XII, k?t? tradit? e p?rshkon edhe mendimi filozofik n? t? cil?n arsyeja ?sht? autonome, si te Al-Farabi?(Alpharabius), Ibn Sina?(Avicenna) dhe Ibn Rushd (Averro?s); tendenca humaniste, si te Miskawayh; skepticizmi dhe kritika e arsyes, si te Al-Ghazali (Algazelus); kritika e fes?, si te Zakariyya Al-Razi; mendimi sekular p?r historin?, si te Ibn Khaldun, e t? tjera.

S?do mend se nj? zhvillim aq i hovsh?m i mendimit n? at? periudh? nuk kishte me qen? i mundur n?se k?ta erudit? do t? kufizonin imagjinat?n e tyre filozofike e shkencore n? tradit? dhe do t? niseshim nga premisa se p?rgjigjet p?r pyetjetet q? i preokuponin shoq?rit? e koh?s gjindeshin n? Teksin e shenjt? (Kuran) ose n? tradit?n e shenjt?ruar t? Profetit Muhamed (Sunnet).

Me nj? fjal?, n? tradit?n e adab-i filozofik t? zhvilluar rreth shekullit X, pra ?humanizmit islam? si? e quan Arkouni, ka baz? prej s? cil?s mund t? qiten hapat e par? drejt racionalizmit, mendimit kritik, humanizmit dhe emancipimit. L?vizja intelektuale e autor?ve bashk?kohor? t? p?rmendur n? fillim t? artikullit mund t? lexohet si p?rpjekje p?r t? riv?n? lidhjen me k?t? tradit? me q?llim p?r t? m?suar prej saj e p?r ta rimenduar at?, e mbase edhe p?r ta tejkaluar at? drejt zgjerimit t? horizonteve t? imagjinares sociale myslimane.

03 maj 2019
09:38

Gëzim Selaci