Perceptimet e rreme që njollosin Kosovën dhe faktet që dëshmojnë arritjet

16 shkurt 2017 16:56

P?rvjetori i 9-t? i pavar?sis? s? Kosov?s po e gjen Kosov?n me nj? munges? atmosfere festive, si pasoj? e nj? periudhe t? gjat? t? tensionit t? brendsh?m politik q? e ka helmuar n? nj?far? m?nyre optimizmin tek opinionin publik. Fatkeq?sisht tonet negative e pesimiste po hedhin rr?nj? dhe po eklipsojn? arritjet e shumta t? Kosov?s s? pavarur duke krijuar nj? perceptim joreal t? zymt? p?r k?t? shtet. E v?rteta ?sht? q? pavar?sisht problemeve dhe v?shtir?sive t? jasht?zakonshme, Kosova ia ka dal? t? eci p?rpara n? konsolidimin e shtetit, madje n? shum? raste ka ecur m? mir? sesa vende t? tjera t? Evrop?s Lindore q? nuk kan? pasur sfid?n e shtet-nd?rtimit dhe njohjes nd?rkomb?tare si Kosova. Damkosja negative q? p?rpiqen t?ia b?jn? brenda dhe jasht? vendit Kosov?s, duke e portretizuar si shtet gati t? d?shtuar, bazohet n? paragjykime dashakeqe ose perceptime t? rreme, sepse faktet shkencore tregojn? t? kund?rt?n.

Problemi m? i madh n? vend ?sht? padyshim ekonomia mir?po shpesh n? Kosov? ka z?ra pothuaj mazokist q? e p?rmendin me zell t? madh kurdoher? ?q? Kosova ?sht? vendi m? i varf?r n? Evrop?, gj? q? nuk ?sht? aspak e v?rtet?. N?se shikojm? t? dh?nat e t? ardhurave p?r frym? del qart? q? n? kontinent Kosova l? prapa Gjeorgjin?, Armenin?, Ukrain?n dhe Moldavin?. E v?rteta ?sht? q?? pavar?sisht v?shtir?sive t? brendshme politike, sfidave t? shtet-nd?rtimit dhe njohjes nd?rkomb?tare si dhe faktit q? vitet e para t? pavar?sis? koinciduan me kriz?n m? t? madhe bot?rore t? 70 viteve t? fundit, Kosova ka pasur nj? rritje ekonomike solide, m? t? lart?n n? rajon, me mesatarisht diku tek 4.5 % n? vit.

P?r vitin 2017 ?sht? projektuar nga Banka Bot?rore nj? rritje prej 3.9% nd?rkoh? q? p?r rajonin e Ballkanit Per?ndimor rritja mesatarisht e parashikuar ka qen? 2.7%. Mir?po kur flitet p?r konsolidimin e shtetit paralelisht me rritjen ekonomike ?sht? konsoliduar ndjesh?m edhe administrata tatimore dhe doganore t? cilat nga raportet nd?rkomb?tare mburren se duhet t? sh?rbejn? si model p?r vendet e tjera fqinje. Buxheti i shtetit nga 891 milion? euro q? ishte n? vitin 2007 n? vitin e fundit para pavar?sis? dhjet? vite m? pas ?sht? 2 miliard?, pra m? shum? se dyfishim. Pra kjo rritje nuk ka ardhur vet?m prej rritjes s? Prodhimit t? Brendsh?m Bruto, por prej rritjes me mbi 70% t? t? ardhurave tatimore e doganore pra prej p?rpjekjeve kund?r informalitetit dhe kontraband?s si dhe shtrirjes s? kontrollit t? shtetit n? gjith? territorin e republik?s, p?rfshi k?tu kontrollin e kufirit verior.

P?rpos k?saj,n? raportin e Leht?sirave p?r t? b?r? Biznes t? Bank?s Bot?rore mes 190 vendesh t? marra n? konsiderat?, Republika e Kosov?s renditet n? vendin e 60-t? duke l?n? shumic?n d?rrmuese t? vendeve prapa. Duhet patur par?sysh q? kur Kosova u b? an?tare e Bank?s Bot?rore n? vitin 2009 renditej n? vendin e 113-t? dhe ka b?r? hapa gjigande n? k?to vite p?r t?u p?rmir?suar 53 vende prandaj p?r vite me kjo organizate e quante Kosov?n nd?r reformartor?t m? t? mir? n? Bot?.? N? nj? raport t? ngjash?m t? prodhuar po nga Banka Bot?rore me P?C q? titullohet Pagesa e Taksave, dhe p?rfshin jo vet?m nivelin e taksave por edhe numrin dhe leht?sin? e pages?s s? tyre, Kosova renditet n? vendin e 43-t? nga 189 shtete t? p?rfshira n? raport. Konsolidimin e ekonomis? s? tregut e demonstron edhe raporti i p?rvitsh?m i njohur fondacionit amerikan Heritage i quajtur "Indeksi i Liris? Ekonomike", i cili e pozicionon Kosov?n n? vendin e 46 mes 180 vendeve t? marra n? shqyrtim dhe t? dytin n? mbar? rajonin.

Nj? tjet?r retorik? negative ?lidhur me ekonomin? q? d?gjohet dendur n? Kosov? nga disa parti e p?rfaq?sues t? shoq?ris? civile, ?sht? se kinse ekziston nj? i ashtuquajtur ?sistem i eg?r neoliberal? si dhe nj?far? ?oligarkie politike e cila p?rdor shteti p?r p?rfitime private?. N?se kjo do t? ishte e v?rtet? at?her? n? Kosov? do t? sundonte pabarazia ekonomike e cila n? m?nyre shkencore matet me koeficientin Gini. Ky koeficient ?sht? shpikur nga statisticieni italian Corrado Gini?n? vitin 1912 p?r t? matur nivelin e shp?rndarjes s? t? ardhurave dhe t? dh?nat m? t? fundit p?r Kosov?s jan?? t? Bank?s Bot?rore t? vitit 2013 q? i japin indikatorin 26.7. Ky nj? ?sht? nj? tregues goxha i ul?t i pabarazis? ?sht? i krahasuesh?m me shtetet nordike t? Evrop?s q? konsiderohen nga t? gjith? si shoq?rit? m? egalitare, si p?r shembull: Norvegjia 25.9; Islanda 26.9; Finlanda 27.3 apo Suedia 27.3. Vende t? tjera t? rajonit q? jan? n? faza t? ngjashme tranzicioni si Kosova e kan? nivelin m? t? lart? t? pabarazis? se Kosova si p?r shembull: Shqip?ria 29; Serbia 29.1; Mali i Zi 32.3; Bosnje Hercegovina 33.8 dhe Maqedonia 44.1. Me pak fjal? n?se do t? kishte ndonj? kast? t? pushtetshme e cila e ka kapur shtetin dhe bashk? me rrethin e vet? shoq?ror do t? grabisnin burimet dhe fitimet e nj? ekonomie,? Kosova do t? duhej ta kishte koeficientin Gini sa t? Maqedonis?. Kjo tregon se k?to pretendime t? rreme q? b?hen p?r kinse thellim t? varf?ris? e pabarazis? jan? p?rralla populiste me q?llim t? propagand?s politike.

Nj? nd?r retorikat kryesore denigruese q? mbizot?ron ndaj Kosov?s ?sht? akuza p?r nj? nivel t? lart? t? korrupsionit. Mir?po n?se krahasohet me vendet e tjera n? tranzicion Kosova q?ndron m? mir? se mesatarja. K?shtu p?r shembull n? anket?n e Bank?s Bot?rore me biznese t? b?r? n? vitin 2013, kur vinte tek pyetja p?r p?rqindjen e firmave q? jan? ballafaquar me t? pakt?n nj? k?rkes? p?r ryshfet, Kosova e ka 13.7% nd?rsa p?rqindja mesatare p?r mbar? Evrop?n Lindore e Azis? ?sht? 18% nd?rsa p?r t? gjitha vendet ?sht? 17%. N? nj? studimi t? ngjash?m t? b?r? p?r korrupsionin n? Ballkanin Per?ndimor nga Organizata e Kombeve t? Bashkuara p?r parandalimin e Drog?s dhe Krimit, Kosova del me nivelin m? t? ul?t n? rajon t? korrupsionit n? sektorin e biznesit me 3.2% nd?rsa Serbia e ka 17%, Shqip?ria 15.7% dhe Maqedonia 6%.

Perceptimi p?r nivel t? lart? korrupsioni mbizot?ron jo vet?m tek z?rat dashakeq nd?rkomb?tar por edhe brenda vendit sipas anket?s s? Transparency International mir?po i nj?jti raport tregon se p?rvojat jan? krejt ndryshe. Konkretisht n? raportin e vitit t? kaluar tregohet se 65% t? qytetar?ve e shohin korrupsionin si problemin kryesor n? vend mir?po vet?m 10% e qytetar?ve thon? se jan? ballafaquar vet? me k?rkes? p?r ryshfet. Kuptohet q? mosp?rputhja e perceptimit me realitetin mund t? shpjegohet me shum? shkaqe t? mundshme, debati politik n? Kosov? ?sht? shterp dhe nuk trajton ide apo projekte por kryesisht akuza personale korrupsioni , media hiperbolizon temat e korrupsionit e neglizhon tema t? tjera me interes publik, ndjeshm?ria ndaj korrupsionit mund t? jet? aq e lart? n? Kosov? sa edhe ai pak korrupsion q? haset konsiderohet i tep?rt e alarmant etj. por e v?rteta ?sht? se shifra e realitetit 10% ishte me e ulta e rajonit. Interesante ?sht? se ky paradoks i hendekut t? thell? mes reales dhe perceptimit manifestohet edhe tek anketa e sip?rp?rmendur e Bank?s Bot?rore b?r? ndaj bizneseve. N?qoft?se p?r sa i p?rket p?rvoj?s vet?m 13.7% e bizneseve tregojn? se kan? ballafaquar k?rkes? p?r ryshfet dhe mesatarja e rajonit t? Evrop?s Lindore e Azis? ?sht? 18%, ky raport n? m?nyr? paradoksale p?rmbyset tek pyetja se sa firma e identifikojn? korrupsionin si penges? t? madhe ku Kosova del me 51% dhe rajoni e ka 23.5% pra m? pak se gjysma. Kjo do t? se n? Kosov? bizneset, ashtu sikurse edhe qytetar?t ballafaqohen me shum? m? pak korrupsion se vendet fqinje por ankohen shum?fish m? shum?.?

P?r sa i p?rket nivelit t? demokracis?, studiuesit e shkencave politike p?rdorin gjer?sisht baz?n e t? dh?nave t? quajtur Polity IV p?r t? analizuar dhe krahasuar niveli i demokracis? n? vende t? ndryshme. Sipas k?tij projekti prestigjioz, vendet q? kan? treguesin 10 konsiderohen demokraci t? plota, ato q? e kan? nga 6-9 demokraci, nga 1-5 quhet anokraci e hapur (anokraci n?nkupton di?ka hibride mes autoritarizmit e demokracis?) , nga -5 deri n? 0 anokraci e mbyllur dhe -6 e m? pak konsiderohen autokraci. T? dh?nat e fundit t? k?tij studimi t? vitit 2015 i japin Kosov?s indikatorin 8 pra e kualifikojn? si demokraci dhe e vendosin me t? nj?jtin nivel me Letonin? apo Belgjik?n q? jan? an?tare t? Bashkimit Evropian.? Kur vjen puna tek liria e mediave, raporti Reporter?t Pa Kufij i vitit 2016 e nxori Kosov?n n? vendin e 90-t?, menj?her? pas Greqis?,? duke l?n? prapa shum? vende t? tjera evropiane si Bullgaria, Maqedonia apo Mali i Zi.

Nj? tjet?r damk? q? p?rpiqen t?ia v?n? Kosov?s ?sht? se kinse se ky ?shtet i d?shtuar ?sht? kriminalizuar? mir?po t? dh?nat nga terreni tregojn? p?r t? kund?rt?n. Analiza e t? dh?nave t? vitit 2014 t? UNODC p?r nivelin e vrasjeve e rendit Kosov?n n? vendin e 149-t? p?r sasin? e vrasjeve nd?rmjet 212 vendeve t? marra n? konsiderat?. Kjo analiz? b?het duke patur parasysh numrin e vrasjeve p?r ?do 100 mij? banor? dhe n? vitin 2013 Kosova kishte 41 vrasje ose 2.2 p?r 100 000 banor? nd?rkoh? q? n? pozicion m? t? keq ishin vende m? t? zhvilluara si Lihtenshtejni me 2.7, Estonia 3.1, Mali i Zi 3.2, Letonia 3.9, SHBA 3.9, Shqip?ria 4, Turqia 4.3, Lituania 5.5 etj.? Duhet v?n? n? dukje se numri i vrasjeve n? Kosov? u rr?zua n? 35 n? vitin 2014 dhe mandej n? 25? n? vitin 2015 ose n? m? pak se 1.4 p?r 100 mij?. Kjo do t? thot? se kur t? dh?nat p?r t? gjitha vendet t? p?rdit?sohen, me siguri renditja e Kosov?s do t? p?rmir?sohet ndjesh?m. Faktikisht Kosova q?ndron goxha mir? p?rkundrejt vendeve t? tjera t? Evrop?s edhe kur vjen fjala p?r analiz?n krahasimore t? t? tjera krimeve si trafikimi i drog?s, trafikimi i qenieve njer?zore, krimet e dhunshme, prostitucioni etj.? Prandaj kushdo q? e quan Kosov?n nj? vend t? kriminalizuar ?sht? duke i b?r? popullit kosovar nj? padrejt?si t? r?nd? e aspak t? merituar.

Nj? tjet?r sektor ku duket konsolidimi dhe avancimi i nj? shteti ?sht? padyshim ai i t? drejtave t? njeriut. N? k?t? fush? burimi m? serioz shkencor krahasimor ani pse paksa i vjetruar ?sht? baza e t? dh?nave Cingranelli-Richards? (CIRI) p?r t? drejtat e njeriut q? mb?shtetet kryesisht n? raportet vjetore t? Departamentit t? Shtetit. Me r?nd?si p?r t?u marr? n? konsiderat? aty jan? dy indekse ai i t? Drejt?s p?r Integritet Fizik i cili p?rmbledh t? dh?nat p?r ??shtje si zhdukja, vrasja pa gjyq, burgosja politike apo tortura si dhe indeksi i Fuqizimit t? t? Drejtave q? p?rmbledh t? dh?nat mbi t? drejta si liria e shprehjes, besimit,? l?vizjes s? lir?, asociimit etj. N? vitin 2011 indeksi i t? Drejt?s p?r Integritet Fizik i Kosov?s ishte 7 n? nj? shkall? ku 0 konsiderohet minimumi e 8 maksimumi. Indeksi kosovar n? k?t? rast ishte m? i lart? se i Italis? (6), Irland?s (6), Greqis? (6), Hungaris? (6), Bullgaris?? (5) ose i nj?jt? me nivelin e Britanis? s? Madhe, Gjermanis? e Suedis?. Indeksi tjet?r i Fuqizimit t? t? Drejtave n? vitin 2011 ishte 10 (ku maksimumi ishte 14) nd?rkoh? q? Bullgaria e kishte 9,? Rumania dhe Sllovenia e kishin 8, e Sllovakia 7.

Ekzistojn? t? tjera analiza studimore krahasimore rigoroze t? ngjashme me k?to m? sip?r, p?r sektor? t? tjer?, q? demonstrojn? n? m?nyr? shkencore se njollosja q? po i b?het Kosov?s ?sht? e pamerituar dhe se realiteti ?sht? shum? ndryshe nga perceptimi. Padyshim q? gjendja nuk ?sht? e shk?lqyer dhe Kosova nuk ?sht? nj? fush? me lule,? nj? rrug? shum? e gjat? ende ngelet p?r t?u b?r? q? Kosova t? arrij? atje ku do t? d?shironim dhe ku ka mund?si t? shkoj?. Po ashtu duhet th?n? q? Kosova mund t? eci m? shpejt? sepse nuk ?sht? duke v?n? n? pun? plot?sisht potencial zhvillimor q? ka. Mir?po kurrsesi nuk duhet t? pranohen pretendimet nihiliste e disfatiste q? mohojn? arritjet e shtetit m? t? ri n? Evrop?. Gjithashtu duhet th?n? se Kosova ka nevoj? p?r nj? debat publik m? p?rmbajt?sor t? mb?shtetur n? hulumtime serioze dhe fakte shkencore dhe jo p?r nj? qaramani kolektive t? bazuar n? perceptime t? gabuara dhe intuit? emotive.?

16 shkurt 2017
16:56

Adri Nurellari