Një analizë legale mbi të drejtën për të ditur gjithçka

Sbunker pyet për lirinë e medias në Kosovë, ndërmjet privatësisë dhe interesit publik.

26 mars 2016 13:22

A kanë të drejtë kosovarët të dinë çdo gjë për “fytyrat publike” në vendin e tyre? Ose, pse në "jurisprudencën e privatësisë" është i vlefshëm parimi, sipas të cilit, ai që jeton në një shtëpi të xhamit/qelqit – nuk e ka të drejtën e gjuajtjes së gurëve?

Gazetaria në Kosovë ka filluar t’i ketë problemet e para në trajtimin e fakteve private për fytyrat publike. E drejta e privatësisë është e mbrojtur në mënyrë të qartë si, një e drejtë e njeriut, me nenin 36 të Kushtetutës së Kosovës, dhe gjithashtu me nenin 8 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Meqenëse të drejtat e njeriut kryesisht rregullojnë marrëdhëniet midis individit dhe shtetit – atëherë privatësia si koncept kufizohet në çështje specifike, të cilat paraqiten në kufizimet e lirisë së shprehjes.

Kjo analizë do të trajtojë veçanërisht konceptet e privatësisë dhe interesit publik – të bazuara në praktikën gjyqësore – si dy kërkesat themelore të së ashtuquajturës, e drejtë për të ditur gjithçka.

Definimi ligjor i privatësisë është i ngjashëm me definimin e ekzistencës së dikujt. Secili individ ka privatësi, prandaj definimi i tij është mjaftueshmërisht i zorshëm.

Jurisprudenca botërore përgjithësisht ka vërtetuar se dallimet në mes të zbulimit publik të fakteve private dhe kufijve të privatësisë të një figure publike – vështirë se janë të përcaktueshme. Këtu theksi vihet rëndom mbi politikanët, si kategoria, thënë kushtimisht, më e lartë e fytyrës publike – duke qenë se ata janë subjekt i të gjitha llojeve të mekanizmave të llogaridhënies. Për qëllime të mbrojtjes nga paditë e mundshme në Gjykatat tona, faktori vendimtar në balancimin e mbrojtjes së jetës private kundrejt lirisë së shprehjes – duhet të qëndrojë në kontributin që artikujt e publikuar në medie për jetën e një politikani ose një të afërmi të tij/saj – të kenë lidhje kauzale me atë që njihet si, interesi i përgjithshëm i publikut.

Në disa raste, vetë GjEDNj ka treguar se ajo nuk mund t’i zëvendësojë gazetarët në lidhje me çështjet që janë të rëndësishme për punën e tyre, si dhe t’ua tregojë atyre mënyrën e përshtatshme sesi t’ia paraqesë publikut informacionin e nevojshëm (rasti Jersild kundër Danimarkës, shtator 1994). Domethënë, që gazetarët duhet të jenë konfidentë dhe të kujdesshëm në atë çka po raportojnë ose shkruajnë. Mbi të gjitha, sipas GjEDNj, rëndësia e privatësisë si një e drejtë e njeriut, është që redaktorët të përcaktojnë se cili material gazetaresk është me interes publik.

Në anën tjetër – publiku nuk ka çdoherë interes legjitim për të ditur se ku ndodhet apo çfarë bënë ajo “fytyrë publike”, si ai/ajo sillet në përgjithësi me jetën e tij/saj private, në cilën pishinë lahet, cili është berberi i tij/saj, apo çfarë lloj veshjesh intime përdor. Ky është standardi ligjor GjEDNj në rastin e njohur si “von Hannover kundër Gjermanisë” të vitit 2004.

Edhe pse nuk ka një përcaktim të qartë në atë se çka quhet ligjërisht “interes i publikut” – jurisprudenca tregon për një fakt relevant që lidhet me të. Për të shmangur ndonjë efekt negativ, interesi publik duhet të përcaktohet në mënyrë të arsyeshme nga vetë gazetarët dhe redaktorët. Interpretimi i interesit publik është faktuar gjerësisht në një nga rastet më emblematike të privatësisë, të gjykuar nga një Gjykatë në Britaninë e Madhe. Në rastet “A v B and Theakston” Lordi Woolf C. J., ka pranuar se, figurat publike kanë të drejtën e privatësisë dhe pavarësisht kësaj  “[...] Gjykatat nuk duhet të injorojnë faktin se në qoftë se gazetat nuk publikojnë informacione për të cilat publiku është i interesuar, atëherë do të ketë më pak gazeta të shtypura, çka nuk është në interes të publikut.”

Logjikisht, pyetja e parë që mund të konsiderohet është: çka përbëjnë për qëllime të së drejtës së privatësisë  –  “pjesë të jetës private të një individi”? Për shkak së privatësia paraqet “të drejtën për t’u lënë rehat” – dallimi mes juridiksioneve të shteteve dhe praktikave në botë – është goxha i madh. Në disa juridiksione, duke përfshirë shumicën e vendeve evropiane, privatësia shihet si një e drejtë themelore e njeriut. Në juridiksione të tjera, sidomos në SHBA, e drejta e privatësisë konceptohet shpesh si një e drejtë për t’u mbrojtur vetëm nga ndërhyrja në jetën private. Gjykatat gjithandej në botë kanë identifikuar kryesisht tri lloje të privatësisë – të cilat duhet të mbrohen dhe ruhen nga “sytë e publikut”: 1. ndërhyrja e paarsyeshme në jetën dhe izolimin e personit tjetër; 2. përvetësimi i paligjshëm i emrit të dikujt apo i keqpërdorimit të ngjashmërisë fizike; dhe, 3. publiciteti i paligjshëm i jetës private të dikujt.

Cili është rregulli bazë ndërkombëtar i mbrojtjes së privatësisë? Shkelje të privatësisë – kemi atëherë kur publikohen fakte private për dikë që ka një pritshmëri të arsyeshme të privatësisë për to, dhe, së dyti, kur zbulimi i atyre fakteve është shumë fyes dhe e prek dinjitetin e atij personi. Domethënë, ka një mbrojtje të interesit të publikut dhe pëlqimit të individit për t’u publikuar faktet private, e që janë: të dhënat financiare (kartela bankare); të dhënat shëndetësore (sëmundjet që nuk janë interes i publikut); dhe jeta intime (jeta seksuale e personit).

Arsyeshmëritë e këtyre fakteve shpeshherë paraqesin një aluzion – sepse e drejta për të ditur gjithçka buron nga përkufizimi ligjor i “figurës publike” – që është një përkufizim tepër intuitiv. Zyrtarët e zgjedhur dhe të emëruar në poste të larta qeverisëse/publike, hyjnë në të njëjtin grup me sportistët dhe aktorët, prandaj interesi i publikut për ta është tepër i lartë.

E drejta e privatësisë, që të mos keqkuptohet, në Kosovë duhet të dallojë, nga ajo e reputacionit. Zhvillimi i të drejtës së privatësisë tek ne mund të shërbejë për të parandaluar degradimin dhe komercializimin e gazetarisë në kurriz të fytyrave publike. Mjedisi goxha invaziv i mediave sociale duhet t’i japë peshë privatësisë – sepse parandalohet “gjahu i shtrigave” për njerëzit e rëndomtë, që një ditë mund të shndërrohen në fytyra publike.

Në “jurisprudencën e privatësisë” është i vlefshëm parimi, sipas të cilit, ai që jeton në një shtëpi të xhamit/qelqit – nuk mund ta ketë të drejtën e gjuajtjes së gurëve. Sepse jeta publike është ekspoziturë mbi qelq. Prandaj, privatësia e figurave publike kosovare, qofshin politikanë, këngëtarë, sportistë, apo të tjerë – nuk duhet as të mistifikohet e as të mbyllet në thertore.
 

Autori është jurist në përfundim të doktoratës në fushën e të drejtës ndërkombëtare dhe marrëdhënieve ndërkombëtare.

26 mars 2016
13:22

Vigan Qorrolli

Sbunker pyet për lirinë e medias në Kosovë, ndërmjet privatësisë dhe interesit publik.