Funksionet shoqërore të profitit

29 shtator 2016 11:30

Historia e demonizimit t? profitit ekonomik ?sht? e vjet?r sa vet? njer?zimi. N? antikitet, Aristoteli thoshte q? ekonomia ?sht? loj? me shum? zero; se ?do profit i dikujt i shkakton humbje tjetrit. Karl Marksi shkruante n? veprat e famshme q? profiti ?sht? vlera q? kapitalist?t e nxjerrin nga shfryt?zimi i pun?tor?ve pasi ua l?n? pagat vet?m sa p?r mbijetes?. Pasardh?sit e tij u siguruan q? profiti t? ndalohej ligj?risht, kurse kritik?t modern? rreshtohen sot deri tek Vatikani.

T? gjitha k?to anatemime u b?n? natyrisht duke shp?rfillur hipokrizin? q? secili d?shiron t? paguaj? sa m? pak p?r ?do gj?. As dekada p?rpjekje t? ekonomist?ve p?r ta shpjeguar ekzistenc?n dhe funksionet shoq?rore t? tij nuk kan? mjaftuar q? mitet p?r profitin t? shuhen. P?r k?t? fajin e ka natyra e njeriut. Ajo ?sht? e prir? t? ushqehet me shpjegime emocionale dhe glamoroze, jo me t? v?rteta t? komplikuara.

E nj? e v?rtet? e komplikuar ?sht? pik?risht shpjegimi p?r profitin. Q? profiti n? fakt ka dy funksione shoq?rore q? jan? vitale p?r njer?zimin.

Funksioni i par? i profitit ?sht? krijimi i vullnetit apo nxitjes p?r pun?. N? nj? shoq?ri ku puna nuk paguhet, nuk ka as vullnet apo nxitje p?r t? kryer pun?. Ekonomist?t e formuluan k?t? problem duke pyetur me ironi ?Kush do t?i hedh? mbeturinat?? P?r nd?rmarr?sit, nxit?s ?sht? profiti, kurse p?r pun?tor?t jan? pagat.

Natyrisht, vullnetar? do t? ket? gjithmon?. Mir?po shumica d?rrmuese e gj?rave q? p?rb?jn? standardin ton? t? jetes?s, si? jan? ushqimi, teshat, akomodimi, vetura, televizioni, kompjuteri, etj., nuk jan? krijuar nga vullnetar?t por nga njer?zit q? kan? punuar p?r profit. Edhe vullnetar?t madje duhet t? jetojn? nga di?ka.

Se a duhet t? jet? k?shtu apo jo nuk ?sht? detyr? e ekonomis? t? jap? p?rgjigje. Ndoshta dikur do t? krijohet ai q? socializmi e quante ?Njeriu i Ri?, i cili nuk do t? udh?hiqet nga interesi personal por do t? flijohet p?r njer?zimin si altruist. Por ja q? p?r momentin ?sht? k?shtu dhe ka qen? q? prej fillimit. Q? qeniet njer?zore nga natyra jan? t? interesuara t? p?rfitojn? dhe rrjedhimisht arsyeja pse zgjohen n? m?ngjes ?sht? pothuajse gjithmon? kjo.?? ?

N? eksperimentin m? t? madh ekonomik t? kontrolluar, n? socializmin e Bashkimit Sovjetik, profiti ishte i ndaluar. Shteti e dirigjonte ?do aspekt t? ekonomis?, se ?ka t? prodhohej, me ?ka, nga kush dhe p?r k?. Ndalimi i profitit natyrisht nuk e ndryshoi natyr?n njer?zore. Duke mos pasur p?r ?ka t? punojn?, vullneti p?r pun? ra duksh?m dhe si rezultat prodhimi ishte ose i pamjaftuesh?m ose jocil?sor. ?Ne shtireshim sikur po punojm? kurse ata shtireshin sikur po na paguajn??, ?sht? nj? th?nie e vjet?r sovjetike.

Vite m? von? k?t? konkluzion e ka pranuar edhe Samuel Gompers, udh?heq?si i famsh?m sindikal, i cili ka th?n? q? ?Krimin m? t? madh q? mund t? b?j? nj? pun?dh?n?s ndaj pun?tor?ve t? tij ?sht? t? mos operoj? me profit?.

Funksioni i dyt? esencial i profitit ?sht? sinjalizimi. N? munges? t? profitit, sado q? t? jen? q?llimmir?, nd?rmarr?sit nuk mund ta din? ?far? k?rkesash kan? konsumator?t. N? nj? ekonomi ku ekziston profiti, vendimi i konsumator?ve p?r ta bler? nj? produkt m? shum? sesa tjetrin krijon profite p?r prodhuesit e tij dhe rrjedhimisht i sinjalizon ata q? ka k?rkes? p?r t?. Kur konsumator?t nuk e duan nj? produkt, r?nia e profitit (apo fillimi i humbjeve) e japin sinjalin e kund?rt: q? k?rkesa p?r at? produkt ?sht? zvog?luar dhe q? resurset nuk kan? nevoj? t? dedikohen m? drejt prodhimit t? tij.

Duke sinjalizuar nd?rmarr?sit, profiti e mund?son p?rdorimin efikas t? resurseve. Pa profit, si do t?i kuptojn? nd?rmarr?sit k?rkesat reale t? konsumator?ve? Me anketa? Me telepati? Natyrisht d?shirat jan? nj? gj?, por profiti ?sht? sinjal q? flet p?rtej d?shirave sepse tregon preferencat e demonstruara t? konsumator?ve. Pra ?sht? real n? matjen e k?rkesave dhe n? sinjalizimin e nd?rmarr?sve se ?ka t? prodhojn?.

N? eksperimentin ekonomik t? Bashkimit Sovjetik shteti ishte i hutuar n? munges? t? profitit. Nuk e dinte se ?ka t? prodhonte sakt?sisht dhe me ?far? inputesh. E dinte p?r shembull q? gjithmon? ekziston nj? k?rkes? p?r gjalp? dhe buk? n? nj? fshat, por nj? informat? e till? tep?r e p?rgjithshme nuk mjaftonte p?r t?i sh?rbyer konsumator?ve n? m?nyr? precize. P?r shkak t? k?saj, atje mungonin gj?rat bazike si qum?shti dhe p?r to pritej me or? n? radh? t? gjata, kurse sasia e shtypshkronjave dhe e gj?rave tjera joesenciale ishte aq e madhe saq? ndryshkeshin n? depot shtet?rore.

Natyra e keqe e njeriut e ka shtyr? at? q? ta k?rkoj? profitin edhe n? gj?ra joetike, ku pastaj faji i ka mbetur profitit. Por n?se nj? individ e k?rkon profitin n? trafikim t? qenieve njer?zore, duke iu shitur t? miturve drog? apo duke kryer ndonj? krim tjet?r, faji nuk ?sht? tek profiti por tek aktiviteti joetik dhe kriminal, n? t? cilin ?sht? p?rfshir? ai individ. Ky dallim fare i leht? nuk ?sht? b?r? gjithmon? dhe rrjedhimisht njer?zimi e ka anatemuar nj? benefaktor q? e ka shp?tuar at? nga kaosi ekonomik.

?

?

?

29 shtator 2016
11:30

Bardhyl Salihu